Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa

Görev numarası (#) kaynak tablodaki sıra numarasıdır. ≈ işaretli süreler tarihlerden hesaplanmıştır.

Köken

Türk / Müslüman aileAyancık doğumlu, Kayıkçı Hasan Ağa'nın oğlu; askerî kökenli

Doğum yeri

Ayancık, Sinop

Ölüm

doğal (1882)

• Muharrem 1226'da (Ocak/Şubat 1811) Sinop'un Ayandon (bugünkü Ayancık) kazasında doğdu; babası Hacı Hasan Ağa'dır. Üç yaşındayken aile İstanbul'da Tophane'ye yerleşti. Ahmed Rifat babayı Ayandon "hanedanından", İbnülemin fakir bir "kayıkçı" olarak anar. Durdu ailenin fakir olduğu sonucuna varır. (s. 8-9. Doğum yeri ve baba adı için Durdu "kesindir" der: dn. 14 Sicill-i Osmanî C 2 s. 386; dn. 15 İbnülemin, "Abdülhamid-i Sânî'nin Notları", TTEM 13(90) s. 60-68. "Hanedan" kaydı: dn. 17 Ahmed Rifat, Verdü'l-Hadâik s. 63. "Kayıkçı" kaydı: dn. 18 ve 22, İbnülemin, Son Sadrazamlar C 1 s. 101. Tophane'ye taşınma: dn. 23 Ahmed Rifat s. 63 ve Sicill-i Osmanî s. 386. Uzunçarşılı, Vesikalar s. 102 (dn. 19) yalnızca köyü, mahalleyi ve "Göbel oğulları" künyesini verir, ailenin durumunu söylemez. Durdu'nun gerekçesi şu: Verdü'l-Hadâik 1866'da Paşa hayattayken yazıldığı için "hanedan" kaydı bir süslemedir. Bu bir çıkarımdır ve ailenin durumuna dair arşiv belgesi gösterilmez. İbnülemin'in anlatısı Paşa'nın kızına uzanan bir duyum zinciridir (s. 9).) Durdu 2017
• Resmî kayda göre Eylül 1242'de (Eylül 1827) nefer olarak orduya girdi ve özel hocalardan Fransızca öğrendi. İbnülemin'e göre Hüsrev Paşa'nın tavsiyesiyle nizamname tercümesine verildi ve "Mütercim" unvanını aldı. Durdu bu anlatıyı 1837 tarihli bir hatla düzeltir: o sırada serasker Said Paşa'ydı, kendisi de binbaşıydı. (s. 10-13. Askerliğe giriş: Ahmed Rifat s. 63'e göre 1826'da Yedinci Tertip Taburu'na girdi (dn. 27). Resmî hesap pusulası: ŞD. 2460/24 (dn. 28). Huzura çıkma sahnesi ve unvan: İbnülemin, Son Sadrazamlar C 1 s. 102 (dn. 35-36); anlatı duyuma dayanır ve Durdu "bazı hatalar bulunmaktadır" der. Düzeltme: Serasker Mehmed Said Paşa'nın arzı üzerine çıkan Zilhicce 1252/Mart-Nisan 1837 tarihli hat, HAT. 311/18391 (dn. 38). Bu hatla Mütercim Odası'na Alay Emini rütbesiyle tayin edildi. Ayrıca Verdü'l-Hadâik s. 64 (dn. 39). Durdu iki çıkarım daha yapar. Hat yalnız "tercüme" der, "tekellüm" demez; Durdu buradan Fransızca konuşamadığını çıkarır (dn. 37). Fransızcayı Arnavutköy Karakolu'ndaki mülazımlığı sırasında öğrendiği de onun çıkarımıdır (s. 11).) Durdu 2017
• Beş kez sadrazam oldu; Durdu'nun hesabıyla toplam 24 ay 22 gün görevde kaldı. İlk azli (1860) için Kraliçe Victoria'nın mektubu ve saraydaki hoşnutsuzluk rivayet edilir. 1867'de Sırp kaleleri, Girit ve maliye sorunları ortasında istifa edip serasker oldu. Üçüncü azlinin (1873) sebebi belirsizdir. (s. 28-30, 34-38, 89-90, 148. 1. sadaret (24 Aralık 1859-27 Mayıs 1860): İ.DUİT. 190/35 (dn. 137) ve İ.DUİT. 190/31 (dn. 139). Victoria rivayeti yalnızca Saydam, TDVİA C 32 s. 202'ye dayanır (dn. 143). Cevdet, Ma'rûzât s. 18-19'a göre kaime olayından sonra hastalanıp evine kapandı (dn. 141). 2. sadaret (5 Haziran 1866): İ.DUİT. 190/33 (dn. 156). Seraskerlik hattı (11 Şubat 1867): İ.DUİT. 190/34 (dn. 170); Ahmed Saib s. 38-40 (dn. 169). Durdu'ya göre kalelerin tesliminden "kendince" sorumlu tutulmaktan kurtuldu, oysa meclis mazbatasında onun da mührü vardı (İ.HR. 224/13080, dn. 171, s. 35). S. 148'de istifayı "sorumluluk almamak" için yapılmış sayar (Muhammed Âtıf s. 63, dn. 578). 3. sadaret (19 Ekim 1872): İ.DUİT. 190/37 (dn. 176). Ahmed Esad Paşa'nın atanma hattı (15 Şubat 1873): İ.DUİT. 190/38 (dn. 179). Azil sebebi için iki kaynak var: Cevdet Paşa Evrakı, TOEM 46 s. 215-237 (dn. 190) ve Muhammed Âtıf s. 107 (zırhlı gemi taksitinin ödenmemesi ve "gayretsizlik", dn. 178). Görev süreleri: Danişmend, Kronoloji C 5 s. 82-90 (dn. 360-364).) Durdu 2017
• Mayıs 1876'daki medrese talebeleri gösterisinden sonra dördüncü kez sadrazam oldu; V. Murad'ın tek sadrazamıydı. Midhat Paşa'nın anlatısına göre hal'in şeklini ve zamanını Hüseyin Avni, Midhat ve Hayrullah Efendi ile birlikte kararlaştırdı. Aralık 1876'da hastalık ve yaşlılığını gerekçe göstererek istifa etti; yerine Midhat geçti. (s. 38-39, 48, 66-67, 79, 89, 94-95, 118-119, 132, 179, 181. Gösteri ve atanma: Mahmud Celâleddin s. 93-94 (dn. 192). V. Murad'ın cülus hattıyla görevde bırakılması: İ.DUİT. 190/42 (dn. 219). Hal' planı: Midhat Paşa s. 161-166 (dn. 377). Gizli görüşmeler ve fetva: Cevdet, Tezâkir 40 s. 154 (dn. 380). İstifa ve Midhat'ı atayan 20 Aralık 1876 tarihli hat: İ.DUİT. 190/43 (dn. 280-281, 325). İstifa tarihi s. 89'da 19 Aralık, s. 132'de 20 Aralık 1876 olarak geçer. Durdu istifanın gerçek sebebi için üç ayrı açıklama verir. S. 67'de birden fazla sebep sayar: Paşa'nın sonraki beyanı (kimliği gizlenmiş bir mülakat kaydı, Y.EE. 80/2, dn. 282-283) ve söylentiler (Karal C 8 s. 4-5, dn. 284). S. 79'da "temel sebebi Mısır askeri meselesi" der (Y.EE. 82/48, dn. 324). S. 132'de Kanûn-ı Esasî'nin ilanının kaçınılmaz hâle gelmesini gösterir. S. 66'ya göre Midhat'ın sadrazamlığını Sultan'a kendisi önermişti (Ahmed Saib s. 44-46, dn. 279). Katille ilgisi olmadığı Durdu'nun hükmüdür (s. v, 181); Uzunçarşılı da aynı görüştedir (Vesikalar s. 103, dn. 470). Karşı belgeler: 14 Mayıs 1881 tarihli Encümen-i Vükelâ mazbatası (Y.EE. 18/21, dn. 468) ve 19 Haziran 1881 tarihli ithamname. İthamname onu "âmir-i mücbir" sayar (Y.EE. 17/51, 52, dn. 469).) Durdu 2017
• Beşinci sadareti 28 Mayıs-4 Haziran 1878 arasında sürdü. Durdu azlini, Meclis-i Vükelâ'da V. Murad'ın tahta iadesinin tartışılmasına ve padişaha söylenen ağır sözlere bağlar. 1879'da Manisa'ya çekildi, 1881'de İzmir'de sorgulandı, 26 Mart 1882'de Manisa'daki çiftliğinde öldü. (s. 83-90, 111-127. Atanma: İ.DUİT. 190/46 ve Y.EE. 75/22 (dn. 337). Azil: İ.DUİT. 190/47 ve Y.EE. 75/23 (dn. 349). Görev süresi s. 86'da "altı gün", s. 89-90'da "7 gün" olarak geçer. Meclis olayı: Y.EE. 79/57 (dn. 345). Durdu bu belgeyi Abdülhamid'e sunulmuş bir layiha olarak tanıtır (s. 86, dn. 352), yani jurnal niteliğindedir. Ağır sözler: Ahmed Muhtar Molla Bey'den 1881'de istenen tezkire, Y.EE. 80/4 (dn. 346-347). Üçüncü açıklama: Ali Fuad Türkgeldi'ye göre Sultan onu Kıbrıs mukavelenamesini onaylatmak için getirdi (Mesâil-i Mühimme C 2 s. 93-103, dn. 356-357). Durdu kesin hüküm vermez, "azil sebeplerinden olmalıdır" der (s. 86). "Rezâlet" sözü: Abdurrahman Şeref s. 291 (dn. 348), rivayet. Manisa'ya gidişin resmî gerekçesi sağlıktır (İ.DH. 780/63475, dn. 455). Asıl sebep olarak jurnaller (Y.EE. 42/217, 42/229, 79/59, 80/2, 80/5) ve hal'deki rolü gösterilir (dn. 445). Tutuklama (17 Mayıs 1881): Uzunçarşılı, Vesikalar s. 104-105; telgraflar Y.EE. 18/92. Sorgu 3-7 Haziran 1881'de İzmir Hükümet Konağı'nda yapıldı (Uzunçarşılı s. 115-116). Sorulan 180 soru için Uzunçarşılı s. 119-167 (dn. 503); sorgu metni HSD. AFT. 3/85. Ölüm: Y.EE. 17/99 (dn. 507), ŞD. 2460/24 (dn. 461), Tercümân-ı Hakîkat No 1133 (dn. 508). Mezarı Hatuniye Camii haziresindedir (s. 117, 127).) Durdu 2017
• Durdu onu rüşvet almayan, ama zor kararlar karşısında kronik hastalığını bahane edip istifa eden, itibar düşkünü ve pasif bir devlet adamı olarak tanımlar. "Rüşvet almayan" hükmü yalnızca Özet, Abstract ve Sonuç'ta geçer; metinde bunu doğrudan destekleyen bir belge gösterilmez. (s. v (Özet), vi (Abstract), 146-150, 180-181. Metinde dolaylı destek olarak şu nitelemeler var: "Afîf" (Abdurrahman Şeref s. 203, dn. 569); "lekelenmemiştir" (Uzunçarşılı, Vesikalar s. 102, dn. 570). Ahmed Rifat'ın "iffet ve istikâmet" övgüsünü (dn. 572) Durdu, Paşa hayattayken yazıldığı için nesnel bulmaz. Mordtmann "Muhafazakâr Türkler"i, istisnalar dışında, "namuslu adamlar" sayar; bu genel bir yargıdır (s. 131, dn. 524). Olumsuz görüşler: Cevdet Paşa, Ma'rûzât, TTEM 15(92) s. 165-190 ("münâfıkâne", dn. 575). Muhammed Âtıf s. 64-65'te Abdülaziz'in sözlerini aktarır: "kuvve-i icrâiyyesi za'îf" ve küçük bir mesele yüzünden istifa edeceği "mücerrebdir" (dn. 576). Metindeki tek rüşvet konusu Abdülaziz'e atfedilen komisyon senedidir (s. 46-48; Mahmud Celâleddin s. 97-99 ile Muhammed Âtıf s. 124-125 çelişir). Rüşvet konusu ayrıca arşiv belgesiyle doğrulanmalı (dış not).) Durdu 2017
• Durdu’ya göre Rüşdi Paşa hal‘ girişimine baskıyla değil kendi isteğiyle katıldı; bunu yıllarca görevden uzak tutulmasının kırgınlığına bağlar, ama Hüseyin Avni’nin onu tehdit etmiş olabileceğini de dışlamaz. Ahmed Midhat’ın anlatısı ve Rüşdi Paşa’nın İzmir sorgusundaki ifadesi tehdide işaret eder (s. 97–98). Durdu 2017
• Durdu'ya göre Rüşdi Paşa meşrutiyet taraftarı değildi, yalnızca ıslahat istiyordu. V. Murad'ın cülus hattından Midhat'ın meşrutiyet ve mebuslar meclisi maddelerini çıkarttı. Bâb-ı Fetvâ'daki meclisi meşrutiyetçileri oyalamak için topladı, sonra Kanûn-ı Esasî'yi ağırdan aldı. (s. 128-132. Cülus hattı: Midhat Paşa s. 170-171 (dn. 514-515); Süleyman Paşa s. 60 (dn. 516). Bâb-ı Fetvâ meclisi ve Rüşdi'nin oradaki sözleri yalnızca Süleyman Paşa s. 61-64'e dayanır (dn. 518-521); Durdu konuşmaların zaptedilmediğini belirtir. "Kavânin-i kaviyye" sözü: Mahmud Celâleddin s. 117-118 (dn. 513). "Akılsız bir âdemdir" sözü: Abdurrahman Şeref s. 200 (dn. 527); Sadaret Müsteşarı Said Efendi'den duyumdur. Farklı görüşler: Abdurrahman Şeref s. 197-198'e göre hal' esasen meşrutiyet için yapıldı (dn. 511). Ahmed Rasim onu "her iki tarafa yarar" bir adam olarak görür (dn. 522). Meclisteki sözler tek bir hatırata dayandığı için arşivde karşılığı aranmalı (dış not).) Durdu 2017

1. Vikipedi
   “Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa”, Türkçe Vikipedi. tr.wikipedia.org/wiki/Mütercim_Mehmed_Rüşdi_PaşaCC BY-SA 4.0; içerik özetlenerek ve yeniden düzenlenerek kullanılmıştır.
2. Vikipedi
   Vikipedi, “Osmanlı sadrazamları listesi” ve sadrazamların kendi maddeleri (alındı 1–2 Kasım 2026), CC BY-SA 4.0. tr.wikipedia.org/wiki/Osmanlı_sadrazamları_listesigörev tarihleri, süreler ve padişahlar
3. Durdu 2017
   Mustafa Durdu, Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa, doktora tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 2017 (danışman Dursun Gök). hdl.handle.net/20.500.12395/7460bu sayfadaki notların ya da mektup özetlerinin kaynağı; kısa özet